ΤΡΙΚΑΛΑ Πριν από τον Αύγουστο του 1881 — Η τελευταία εικόνα μιας οθωμανικής πόλης

1

Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία μιας πόλης όπου ο χρόνος μοιάζει να σταματά για λίγο, λίγο πριν αλλάξει οριστικά η πορεία της. Μία τέτοια στιγμή είναι τα Τρίκαλα των τελευταίων χρόνων της οθωμανικής κυριαρχίας.

Λίγα χρόνια πριν από την απελευθέρωση της Θεσσαλίας και την ενσωμάτωσή της στο ελληνικό κράτος (1881), ο λόγιος και ιεράρχης Δωρόθεος Σχολάριος μας περιγράφει τα Τρίκαλα της οθωμανικής περιόδου των τελευταίων χρόνων. Το κείμενο δεν αποτελεί μόνο γεωγραφική ή διοικητική περιγραφή της πόλης• είναι μια ιστορική μαρτυρία για τη δημογραφική της σύνθεση, την οικονομική ζωή, την αγορά, την παιδεία, την εκκλησιαστική οργάνωση και τη σχέση των κατοίκων με τον Ληθαίο ποταμό. Διαβάζοντάς το σήμερα, ο αναγνώστης παρακολουθεί την εικόνα μιας πόλης λίγο πριν από τη μεγαλύτερη πολιτική και διοικητική μεταβολή της νεότερης ιστορίας της.

Το 1877 τα Τρίκαλα αποτελούσαν ακόμη διοικητικό, στρατιωτικό και εκκλησιαστικό κέντρο της δυτικής Θεσσαλίας. Η πόλη διατηρούσε τον πολυεθνικό χαρακτήρα που είχε αποκτήσει κατά την οθωμανική περίοδο, με χριστιανικό, μουσουλμανικό και εβραϊκό πληθυσμό, ενώ η οικονομία της στηριζόταν στο εμπόριο, στις εβδομαδιαίες αγορές, στη βιοτεχνία και στη γεωργική παραγωγή της εύφορης θεσσαλικής πεδιάδας. Τέσσερα μόλις χρόνια αργότερα, τον Αύγουστο του 1881, η ελληνική σημαία υψώθηκε στην πόλη, χωρίς όμως η μεταβολή αυτή να σηματοδοτήσει και το άμεσο τέλος της οθωμανικής παρουσίας.

«Η πόλις Τρίκκη το πάλαι μεν ήτο πρωτεύουσα απάσης της Θεσσαλίας και έδρα του Σατράπου Βαλή (διοικητού νομάρχου) ήδη δε δευτέρα είναι μετά την Λάρισα. Αλλ΄αν και η Λάρισα ήδη φέρει τα πρωτεία διά τους εν αυτή πολυπληθείς Οθωμανούς, εν τούτοις η περιφέρεια απάσης της Θεσσαλίας και σήμερον φέρει την επωνυμία Τρίκαλα Σανζάκι (κύκλος πρωτευούσης απάσης της Θεσσαλίας κατά την Οθωμανών πολιτικήν διαίρεσιν). Ο δε τυχόν γενικός Διοικητής της Θεσσαλίας και ήδη φέρει τον τίτλον, Ουχί Λαρίσσης Βαλεσή, αλλά Τρίκαλα Βαλεσή (Σατράπου) απάσης Θεσσαλίας. Αλλ΄ ήδη ενωθείσης της Θεσσαλίας μετά της Ηπείρου εις Βελααίτιον (νομαρχία) έδρα του νομάρχου είναι τα Ιωάννινα. Η δε Λάρισα έχει Μουτεσερίφην (διοικητήν), και Η Τρίκκη Καϊμακάμην (΄Επαρχον) υπαγόμενους εις τον Νομάρχην.

Η Τρίκκη είναι και έδρα Επισκόπου υπό τον Μητροπολίτην Λαρίσσης. Έχει δε πληθυσμόν μόνιμον μεν περί τας 17.000, εξ ών Έλληνας περί τας 13.700, Οθωμ περί τας 2.500 και Ιουδαίους περί τους 800. Παρεπιδημούντες δε επί έξη μήνας και παραχειμάζοντας πλέον των 20.000.

Εκ των κατοίκων δε οι μεν ασχολούνται εις μικρόν εισαγωγικόν εμπόριον, και εις τα εγχώρια προϊόντα διά την προσφυά θέσιν της πόλεως. Οι δε είναι κτηματίαι. Και άλλοι καταγίνονται εις την βυρσοδεψίαν και ερυθροβαφείαν. Εις άτινα άλλα διάφορα εργόχειρα και τέχνας και εις την γεωπονίαν. Αλλά, καίτοι φιλόπονοι και βιομήχανοι, δεν έχουσιν την δέουσαν υποστηρίξιν και την αναγκαία ενθαρρύνσιν, όπως προαγάγωσι και βέλτίωσωσι και την βιομηχανίαν και τας διαφόρους επιχειρήσεις των.

Η Τρίκκη έχει ωραίαν αγοράν, εν ή συγκροτείται άπαξ της εβδομάδος κατά την Δευτέραν, επίσημος εμπορική συνάθροισης(Παζάρι εξ όλης της περιφέρειας). Έτι δε και εκ Καρδίτσης, Φαρσάλων, Λαρίσσης, Βόλου, Μετσόβου, και Ιωαννίνων, ένθα γίνεται αγοροπωλησία δημητριακών καρπών, διαφόρων ζώων τοπικών προϊόντων, ελαίου και οπώρων εκ Βόλου και άλλων εργοχείρων και χρειωδών.

Έχε δε ωραίας και μεγαλοπρεπείς Εκκλησίας. Τρία σχολεία: Ελληνικόν, αλληλοδιδακτικόν και παρθεναγωγείον (εκτός των δύο ήδη κτισθέντων και προικισθέντων Δωροθεείων: (Ιερατικής και αλληλοδιδακτικής). Δυο αδελφότητας: των Φώτων και του Ελέους. Τα εν αυτή τρία Σχολεία διατηρούνται εκ των περισσευουσών προσόδων των Ιερών Εκκλησιών, της συνδρομής της Αδελφότητας των Φώτων, και των Εκούσιων προσφορών των φιλόμουσων.

Ποταμός δε ησύχως και ομαλώς, Ληθαίος υπό του Στράβωνος καλούμενος κατά μήκος ρέων της πόλεως, διαιρεί αυτήν εις δυο, και δια γεφυρών λιθοκτίστων και στερεών ενώνει αυτήν, εκβάλει δε εις Πηνειόν. Τοις δε πολίταις ού μικράς παρέχει ευκολίας ο ποταμός διά των ηρέμων και διαυγών αυτού υδάτων. Εις τας πλευράς δε τούτου ένθεν και ένθεν αυτομάτως πλάτανοι περιφύονται υψίκομοι, και ποικίλα παντοειδή δέντρα τοις πριρρέουσιν ύδασι νοτιζόμενα.

Υπό τας σκιάδας των οποίων ευρίσκονται καφενεία, και ωραίοι γίνονται περίπατοι, αποπέμποντος του ποταμού τα αύρας και ταις θεαταίς παρέχοντες όψιν ηδίστην και ού μικράν τέρψιν. Πάνυ δε ευστόχως Ληθαίος εκλήθη, ως πρόξενος λήθης των αλμυρών φροντίδων και ανάπαυλαν των ημερησίων κόπων. ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ Δωροθέου Σχολαρίου 1877.

Φωτο: Η ανατολική πλευρά του βυζαντινού Κάστρου των Τρικάλων, με το χαρακτηριστικό κτίσμα του οθωμανικού ρολογιού (saat kulesi), από το οποίο έχει ήδη αφαιρεθεί η κεραμοσκεπής στέγη. Το ρολόι, που επί αιώνες ρύθμιζε τον καθημερινό χρόνο της πόλης κατά την οθωμανική περίοδο, έπαψε να λειτουργεί μετά την Προσάρτηση της Θεσσαλίας το 1881 και παρέμεινε σιωπηλός μάρτυρας της οθωμανικής κυριαρχίας έως την κατεδάφισή του κατά τη δεκαετία του 1930.

Στις υπώρειες του Κάστρου διακρίνεται τμήμα του Βαρουσίου, το οποίο εξακολουθεί να διατηρεί τη φυσιογνωμία μιας προνεωτερικής πόλης, με κεραμοσκεπή σπίτια, σαχνισιά και χαγιάτια, χαρακτηριστικά της οικιστικής αρχιτεκτονικής που διαμορφώθηκε κατά την οθωμανική περίοδο. Η εικόνα αποτυπώνει έναν αστικό ιστό που είχε διαμορφωθεί ήδη από τους πρώτους αιώνες της οθωμανικής κυριαρχίας και ακολουθούσε τους οικοδομικούς και πολεοδομικούς κανόνες της εποχής. Η απουσία, στο συγκεκριμένο τμήμα της πόλης, σημαντικών μουσουλμανικών κοινωφελών και θρησκευτικών ιδρυμάτων –όπως μεγάλα τεμένη, μεντρεσέδες, ιμαρέτ, χαμάμ, μπεζεστένια και χάνια– σε συνδυασμό με την άμεση γειτνίαση προς την εμπορική αγορά, αποτελεί ένδειξη ότι κατά τον 18ο και κυρίως τον 19ο αιώνα η περιοχή κατοικούνταν σε μεγάλο βαθμό από χριστιανικό πληθυσμό, ο οποίος δραστηριοποιούνταν κυρίως στο εμπόριο και στις βιοτεχνικές και επαγγελματικές ασχολίες.