Μια πόλη στη σκιά της δικτατορίας Το πρωινό της 21ης Απριλίου 1967, η ζωή στα Τρίκαλα δεν άρχισε όπως τις προηγούμενες ημέρες. Στους δρόμους εμφανίστηκαν στρατιωτικά οχήματα, το ραδιόφωνο μετέδιδε στρατιωτικά ανακοινωθέντα και δημοτικά τραγούδια, ενώ οι πρώτες συλλήψεις πολιτών προμήνυαν όσα θα ακολουθούσαν. Η στρατιωτική δικτατορία, που επιβλήθηκε εκείνο το πρωινό στην Ελλάδα, δεν περιορίστηκε στην Αθήνα. Έφτασε αμέσως στην επαρχία, στις μικρές πόλεις, στις γειτονιές, στους χώρους εργασίας και στα σπίτια των ανθρώπων. Η παρουσία της Χωροφυλακής και οι συλλήψεις πολιτών έκαναν αισθητή την αλλαγή του καθεστώτος. Ήταν η αρχή μιας επταετίας κατά την οποία η δημόσια πολιτική ζωή καταργήθηκε, οι δημοκρατικοί θεσμοί υποτάχθηκαν στη στρατιωτική εξουσία και οι πολίτες έμαθαν να προσέχουν ακόμη και τις καθημερινές τους συζητήσεις. Εκείνοι που αντιστάθηκαν και εκείνοι που σιώπησαν Πώς αντιμετώπισε η τρικαλινή κοινωνία τη δικτατορία; Το ερώτημα δεν μπορεί να απαντηθεί με έναν εύκολο διαχωρισμό ανάμεσα σε αντιστασιακούς και υποστηρικτές του καθεστώτος. Υπήρξαν πολίτες που διώχθηκαν για τις πολιτικές τους πεποιθήσεις. Άλλοι βρέθηκαν αντιμέτωποι με την παρακολούθηση, τον φόβο ή την απειλή της σύλληψης. Υπήρξαν άνθρωποι που διατήρησαν τις δημοκρατικές τους πεποιθήσεις, χωρίς να μπορούν να τις εκφράσουν δημόσια. Υπήρξαν, ασφαλώς, και εκείνοι που αποδέχθηκαν το νέο καθεστώς, το υποστήριξαν ή αναζήτησαν μέσα από τις δομές του κοινωνική και επαγγελματική ανέλιξη. Ανάμεσα στις δύο αυτές στάσεις βρισκόταν ένα σημαντικό τμήμα της κοινωνίας: οι σιωπηλοί. Άνθρωποι που προσπαθούσαν να συνεχίσουν τη ζωή τους, να προστατεύσουν την οικογένεια και την εργασία τους, αποφεύγοντας κάθε πολιτική έκθεση. Η σιωπή, όμως, δεν σήμαινε πάντοτε συναίνεση. Όπως και η δημόσια παρουσία σε μια εκδήλωση του καθεστώτος δεν αρκεί, από μόνη της, για να αποδείξει τις πραγματικές πεποιθήσεις ενός ανθρώπου. Η τοπική εξουσία και οι «πρόθυμοι» Η δικτατορία χρειάστηκε έναν ολόκληρο διοικητικό μηχανισμό για να λειτουργήσει. Νομαρχίες, δήμοι, δημόσιες υπηρεσίες και οργανισμοί υπάχθηκαν στον έλεγχο της στρατιωτικής εξουσίας. Στα Τρίκαλα, όπως και στην υπόλοιπη χώρα, η πολιτική αυτονομία της τοπικής διοίκησης περιορίστηκε δραστικά. Οι νομάρχες της περιόδου δεν προέρχονταν από ελεύθερη δημοκρατική επιλογή των πολιτών, αλλά υπηρετούσαν το διοικητικό σύστημα της δικτατορίας. Εδώ βρίσκεται ένα από τα λιγότερο διερευνημένα κεφάλαια της τοπικής ιστορίας. Ποιοι στελέχωσαν τις υπηρεσίες; Ποιοι συμμετείχαν στις επίσημες εκδηλώσεις; Ποιοι επιδίωξαν την εύνοια της εξουσίας; Ποιοι αρνήθηκαν να συνεργαστούν και ποιο ήταν το τίμημα αυτής της άρνησης; Η ιστορική έρευνα οφείλει να αναζητήσει συγκεκριμένες πράξεις και τεκμήρια. Δεν αρκεί ένας γενικός χαρακτηρισμός περί «προσκυνημένων». Χρειάζεται να γνωρίζουμε ποιος έκανε τι, πότε και κάτω από ποιες συνθήκες. Οι φυλακές και η άλλη πλευρά της πόλης Ένα ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο της περιόδου είναι η λειτουργία των Φυλακών Τρικάλων. Στα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας διασώζεται ανοικτή επιστολή πολιτικών κρατουμένων των Φυλακών Κέρκυρας, Τρικάλων και Αλικαρνασσού, της περιόδου 1971–1972. Το τεκμήριο συνδέει άμεσα την πόλη με την ιστορία των πολιτικών διώξεων κατά τη δικτατορία. Δεν σημαίνει ότι όλοι οι κρατούμενοι ήταν Τρικαλινοί. Σημαίνει, όμως, ότι η ίδια η πόλη αποτελούσε μέρος του σωφρονιστικού μηχανισμού μέσα στον οποίο κρατούνταν πολιτικοί αντίπαλοι του καθεστώτος. Πόσοι από τους κατοίκους γνώριζαν τι συνέβαινε πίσω από τους τοίχους των φυλακών; Πόσοι ενδιαφέρθηκαν για την τύχη των κρατουμένων; Πόσες μικρές πράξεις ανθρώπινης συμπαράστασης έμειναν χωρίς καταγραφή; Αυτά είναι ερωτήματα που αξίζει να απασχολήσουν την τοπική ιστοριογραφία. Η καθημερινότητα κάτω από τον φόβο Η δικτατορία δεν ήταν μόνο οι συλλήψεις και οι πολιτικές απαγορεύσεις. Ήταν και η καθημερινότητα μιας κοινωνίας που έμαθε να αυτολογοκρίνεται. Γιατί ο φόβος δεν χρειαζόταν πάντοτε την παρουσία ενός χωροφύλακα. Είχε εγκατασταθεί μέσα στις συνήθειες, στις κουβέντες, ακόμη και στη μουσική που μπορούσε να ακούσει κανείς. Μια ιστορία που περιμένει να γραφτεί Τον Ιούλιο του 1974 η δικτατορία κατέρρευσε και η Ελλάδα επέστρεψε στη δημοκρατική ομαλότητα. Αλλά τι συνέβη στα Τρίκαλα μετά την πτώση του καθεστώτος; Καταγράφηκαν οι εμπειρίες όσων διώχθηκαν; Αναζητήθηκαν οι τοπικές ευθύνες; Διασώθηκαν οι μαρτυρίες εκείνων που αντιστάθηκαν; Μελετήθηκε η στάση των πολιτικών, διοικητικών και κοινωνικών παραγόντων της επταετίας; Η ιστορία μιας πόλης δεν αποτελείται μόνο από τα πρόσωπα που τιμήθηκαν δημόσια. Περιλαμβάνει και εκείνους που έμειναν στην αφάνεια, τους ανθρώπους που υπέφεραν, τους συμβιβασμούς, τις προσωπικές επιλογές και τις σιωπές. Πενήντα δύο χρόνια μετά τη Μεταπολίτευση, η περίοδος 1967–1974 αξίζει να εξεταστεί με μεγαλύτερη προσοχή και στην τοπική της διάσταση. Όχι για να αναζητήσουμε σήμερα εύκολους ενόχους ή να απονείμουμε εκ των υστέρων πιστοποιητικά αντιστασιακής δράσης. Αλλά για να γνωρίσουμε την πραγματική ιστορία των Τρικάλων εκείνης της επταετίας. Γιατί η ιστορική μνήμη δεν υπηρετείται μόνο με όσα επιλέγουμε να θυμόμαστε. Υπηρετείται και με όσα τολμούμε να ερευνήσουμε. Πλοήγηση άρθρων 17 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 1973 – Από την εξέγερση στην επέτειο