Ο Ιωάννης Μεταξάς, η δικτατορία και η 28η Οκτωβρίου 1940

Η ΠΛΑΤΕΙΑ ΤΗΣ 4ης ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ

Η φωτογραφία μάς μεταφέρει στα Τρίκαλα της προπολεμικής περιόδου. Η σημερινή Κεντρική Πλατεία της πόλης, ήταν ένας χώρος συνάντησης, αγοράς και πολιτικών συγκεντρώσεων, είχε αποκτήσει στα χρόνια της δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά ένα διαφορετικό όνομα: Πλατεία 4ης Αυγούστου. Παράλληλα, η σημερινή οδός 28ης Οκτωβρίου είχε ονομαστεί οδός Ιωάννη Μεταξά.

Δεν επρόκειτο για μια απλή διοικητική αλλαγή. Το όνομα της πλατείας παρέπεμπε στην ημερομηνία επιβολής της δικτατορίας, ενώ η ονομασία του δρόμου πρόβαλλε το πρόσωπο του κυβερνήτη. Ο δημόσιος χώρος γινόταν έτσι μέρος της πολιτικής συμβολικής του καθεστώτος.

Στις 4 Αυγούστου 1936, ο Ιωάννης Μεταξάς, με τη συναίνεση του βασιλιά Γεωργίου Β΄, ανέστειλε βασικές συνταγματικές διατάξεις και εγκαθίδρυσε δικτατορία. Καταργήθηκαν στην πράξη οι δημοκρατικές ελευθερίες, επιβλήθηκε λογοκρισία στον Τύπο, απαγορεύτηκε η πολιτική δράση των αντιπάλων και χιλιάδες άνθρωποι υπέστησαν διώξεις, φυλακίσεις και εξορίες.

Το καθεστώς επιδίωξε να διαμορφώσει όχι μόνο την πολιτική ζωή, αλλά και την καθημερινότητα των πολιτών. Με την Εθνική Οργάνωση Νεολαίας (ΕΟΝ), τις στολές, τις παρελάσεις, τους οργανωμένους χαιρετισμούς και τις μαζικές εκδηλώσεις, επιχείρησε να εντάξει τη νεολαία σε ένα πρότυπο πειθαρχίας και υπακοής. Τα σύμβολα, οι τελετές και η προσωπολατρία παρουσίαζαν τον Μεταξά ως αρχηγό που υποτίθεται ότι ενσάρκωνε την ενότητα του έθνους.

Οι ομοιότητες με τη φασιστική Ιταλία του Μπενίτο Μουσολίνι και τη ναζιστική Γερμανία του Αδόλφου Χίτλερ ήταν εμφανείς. Το μεταξικό καθεστώς υιοθέτησε στοιχεία αυτών των αυταρχικών συστημάτων στην οργάνωση της νεολαίας, στην προπαγάνδα και στη δημόσια τελετουργία. Ωστόσο, η ιστορική ακρίβεια απαιτεί να σημειωθεί ότι η δικτατορία της 4ης Αυγούστου είχε τα δικά της χαρακτηριστικά και δεν ταυτιζόταν απόλυτα με τα ολοκληρωτικά καθεστώτα της Ιταλίας και της Γερμανίας.

Η πολιτική αυτή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον όταν φτάνουμε στο φθινόπωρο του 1940. Το καθεστώς Μεταξά είχε εκφράσει τον θαυμασμό του για ορισμένα πρότυπα των ευρωπαϊκών δικτατοριών, αλλά η εξωτερική πολιτική του δεν ταυτιζόταν πλήρως με εκείνη του Άξονα. Η Ελλάδα διατηρούσε στενούς δεσμούς με τη Βρετανία, ενώ η ιταλική επιθετικότητα στην ανατολική Μεσόγειο αποτελούσε ήδη σοβαρή απειλή.

Τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940, ο Ιταλός πρεσβευτής Εμανουέλε Γκράτσι επέδωσε στον Μεταξά τελεσίγραφο, με το οποίο η ιταλική κυβέρνηση απαιτούσε να επιτρέψει η Ελλάδα την είσοδο των ιταλικών στρατευμάτων και την κατάληψη στρατηγικών σημείων της επικράτειάς της. Η άρνηση της ελληνικής κυβέρνησης σήμανε την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου.

Η ιστορική αντίφαση ήταν πλέον φανερή: ένα αυταρχικό καθεστώς, που είχε δανειστεί σύμβολα και πρακτικές από τις ευρωπαϊκές δικτατορίες, βρέθηκε αντιμέτωπο με τη στρατιωτική επίθεση μιας από αυτές. Η αντίφαση, όμως, δεν πρέπει να μας οδηγήσει σε μια εξίσου απλουστευτική αφήγηση, σύμφωνα με την οποία η αντίσταση της Ελλάδας υπήρξε αποκλειστικά έργο του Μεταξά.

Η άρνηση του τελεσιγράφου αποτέλεσε την απόφαση της πολιτικής ηγεσίας εκείνης της στιγμής. Ο πόλεμος, όμως, διεξήχθη από τον ελληνικό στρατό και τον λαό, με το βάρος να πέφτει στους στρατιώτες, στις οικογένειές τους και στους ανθρώπους που αντιμετώπισαν τις συνέπειες της σύγκρουσης. Η ιστορία της 28ης Οκτωβρίου δεν μπορεί να αποκοπεί ούτε από το δικτατορικό καθεστώς που κυβερνούσε τη χώρα ούτε από την αντίσταση της ελληνικής κοινωνίας στην εισβολή.

Στα Τρίκαλα, η πλατεία που έφερε το όνομα της 4ης Αυγούστου έγινε μάρτυρας μιας νέας εποχής. Μετά την ιταλική επίθεση, ανοίχθηκαν εκεί ορύγματα για την προστασία των πολιτών από τους βομβαρδισμούς. Η πόλη, όπως και ολόκληρη η χώρα, περνούσε από τις τελετές και τα σύμβολα της δικτατορίας στην πραγματικότητα του πολέμου.

Η φωτογραφία, επομένως, δεν είναι απλώς μια εικόνα της παλιάς πόλης. Είναι ένα τεκμήριο για τον τρόπο με τον οποίο η πολιτική εξουσία αποτυπωνόταν στον δημόσιο χώρο, λίγο πριν η πολεμική ιστορία ανατρέψει την καθημερινότητα των ανθρώπων.

Η 28η Οκτωβρίου τιμά την αντίσταση στην ιταλική εισβολή. Η ιστορική μνήμη, όμως, οφείλει να θυμάται ολόκληρη την εποχή: τη δικτατορία που προηγήθηκε, τις ελευθερίες που καταργήθηκαν, τις αντιφάσεις της πολιτικής ηγεσίας και τον αγώνα ενός λαού που βρέθηκε αντιμέτωπος με τον πόλεμο.

Γιατί η ιστορία δεν είναι η εξύμνηση ενός προσώπου ούτε η δικαίωση ενός καθεστώτος. Είναι η προσπάθεια να κατανοήσουμε τις αντιφάσεις της εποχής και τους ανθρώπους που βρέθηκαν μέσα σε αυτές.

Λεζάντα φωτογραφίας

Η Κεντρική Πλατεία των Τρικάλων κατά την προπολεμική περίοδο. Από τον Δεκέμβριο του 1936 ονομάστηκε «Πλατεία 4ης Αυγούστου», ενώ η σημερινή οδός 28ης Οκτωβρίου έφερε την ονομασία «οδός Ιωάννη Μεταξά».

Πηγές για το σημείωμα

• Αρχείο ΕΡΤ, Η δικτατορία της 4ης Αυγούστου 1936.