Από την τοπική εξουσία του 19ου αιώνα στους σύγχρονους μηχανισμούς πολιτικής και κοινωνικής εξάρτησης

Πώς οργανώνεται η εξουσία σε μια κοινωνία όπου η κεντρική διοίκηση δεν μπορεί να ελέγξει άμεσα κάθε περιοχή; Ποιοι αναλαμβάνουν να τη διαχειριστούν, ποιοι επιβάλλουν την τάξη και ποιοι, έξω από τους επίσημους μηχανισμούς, διεκδικούν τη δική τους δύναμη; Τα ερωτήματα αυτά δεν αφορούν μόνο την προεπαναστατική Ελλάδα. Αποτελούν ένα διαχρονικό ζήτημα της πολιτικής και κοινωνικής ιστορίας.

Στα τελευταία χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας, ιδιαίτερα κατά την περίοδο 1796–1816, η τοπική εξουσία στον ελλαδικό χώρο στηριζόταν σε ένα σύνθετο πλέγμα σχέσεων μεταξύ της οθωμανικής διοίκησης, των χριστιανών προεστών, των ένοπλων σωμάτων και των τοπικών κοινωνιών. Οι κοτζαμπάσηδες, οι αρματολοί και οι κλέφτες αποτελούσαν διαφορετικές εκφράσεις αυτής της πραγματικότητας.

Οι κοτζαμπάσηδες, δηλαδή οι ισχυροί τοπικοί προεστοί, λειτουργούσαν ως ενδιάμεσοι μεταξύ της οθωμανικής διοίκησης και του χριστιανικού πληθυσμού. Διαχειρίζονταν κοινοτικές υποθέσεις, συμμετείχαν στην κατανομή και είσπραξη των φόρων και εκπροσωπούσαν τις κοινότητες απέναντι στην κεντρική εξουσία. Η θέση τους, όμως, δεν περιοριζόταν στην εκπροσώπηση. Η οικονομική επιφάνεια, οι προσωπικές διασυνδέσεις και η δυνατότητα παρέμβασης στη διοίκηση τούς επέτρεπαν να συγκεντρώνουν σημαντική τοπική ισχύ. Έτσι, η εκπροσώπηση της κοινότητας μπορούσε να μετατραπεί και σε μηχανισμό ελέγχου της.

Δίπλα τους λειτουργούσαν οι αρματολοί. Ήταν ένοπλα σώματα που εντάσσονταν, με ειδικές συμφωνίες και αναθέσεις, στον μηχανισμό της οθωμανικής διοίκησης. Είχαν την ευθύνη της φύλαξης ορεινών περιοχών, περασμάτων και οικισμών, της αντιμετώπισης της ληστείας και της τήρησης της τάξης. Η στρατιωτική τους δύναμη, ωστόσο, τους έδινε μια αυτονομία που συχνά ξεπερνούσε τα όρια της υπηρεσίας τους. Δεν ήταν απλοί φύλακες. Αποτελούσαν παράγοντες ισχύος, με δυνατότητα να διαπραγματεύονται, να συγκρούονται και να επηρεάζουν τις τοπικές ισορροπίες.

Οι κλέφτες βρίσκονταν έξω από τη νόμιμη διοικητική δομή. Η δράση τους δεν είχε ενιαίο χαρακτήρα: περιλάμβανε ληστείες και ένοπλες συγκρούσεις, αλλά και αντιπαράθεση με την οθωμανική εξουσία ή με τοπικούς ισχυρούς παράγοντες. Δεν αποτελούσαν εξαρχής οργανωμένο απελευθερωτικό κίνημα ούτε ήταν πάντοτε προστάτες των ορεινών κοινοτήτων. Η σχέση τους με τους κατοίκους ήταν σύνθετη, καθώς μπορούσαν να αποτελούν απειλή, αλλά και να βρίσκουν υποστήριξη όταν λειτουργούσαν ως αντίβαρο στις αυθαιρεσίες των κρατούντων.

Η σχέση ανάμεσα στις τρεις αυτές δυνάμεις δεν ήταν σταθερή. Αρματολοί μπορούσαν να περάσουν στην κλεφτουριά και κλέφτες να ενταχθούν σε αρματολίκια. Προεστοί μπορούσαν να συνεργάζονται με την οθωμανική διοίκηση, αλλά και να συγκρούονται με ένοπλους τοπικούς παράγοντες. Το σύστημα δεν λειτουργούσε με σαφή και αμετακίνητα σύνορα. Λειτουργούσε μέσα από συμμαχίες, ανταγωνισμούς, συμφέροντα και σχέσεις αμοιβαίας εξάρτησης.

Από την παραδοσιακή εξουσία στους σύγχρονους μηχανισμούς

Με την εμφάνιση των νεότερων κρατών, οι παλαιοί θεσμοί μετασχηματίστηκαν ή καταργήθηκαν. Η συγκρότηση οργανωμένης δημόσιας διοίκησης, η θεσμοθέτηση της αστυνομίας, η λειτουργία της δικαιοσύνης και η καθιέρωση αντιπροσωπευτικών πολιτικών συστημάτων άλλαξαν ριζικά τον τρόπο άσκησης της εξουσίας. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι εξαφανίστηκαν και όλες οι σχέσεις που είχαν αναπτυχθεί γύρω από αυτήν.

Σε πολλές σύγχρονες κοινωνίες εξακολουθούν να εμφανίζονται μηχανισμοί προσωπικής επιρροής, πολιτικής διαμεσολάβησης και εξάρτησης. Η εξυπηρέτηση του πολίτη μπορεί να υποκαθίσταται από την προσωπική παρέμβαση ενός πολιτικού ή οικονομικού παράγοντα. Η πρόσβαση σε θέσεις, πόρους και ευκαιρίες μπορεί να συνδέεται όχι μόνο με γενικούς κανόνες, αλλά και με σχέσεις πολιτικής υποστήριξης και ανταπόδοσης.

Η πολιτική επιστήμη περιγράφει ένα μέρος αυτών των πρακτικών με τον όρο πελατειακές σχέσεις (clientelism): την ανταλλαγή συγκεκριμένων παροχών ή προνομίων με πολιτική υποστήριξη και αφοσίωση. Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στην Ελλάδα ούτε αποτελεί αποκλειστικό γνώρισμα των λιγότερο ανεπτυγμένων κρατών. Έχει καταγραφεί σε διαφορετικά πολιτικά και κοινωνικά περιβάλλοντα, ακόμη και σε δημοκρατίες με ισχυρούς θεσμούς.

Σε άλλες περιοχές του κόσμου, η συγκέντρωση οικονομικής και πολιτικής δύναμης σε τοπικές οικογένειες, επιχειρηματικά δίκτυα ή ισχυρούς παράγοντες μπορεί να δημιουργεί παράλληλα κέντρα επιρροής, τα οποία διαπραγματεύονται με την κεντρική διοίκηση ή επηρεάζουν τη λειτουργία της. Σε περιπτώσεις αδύναμης κρατικής παρουσίας, μάλιστα, η προστασία, η ασφάλεια και η πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες μπορεί να εξαρτώνται από μη κρατικούς φορείς.

Δεν πρόκειται, βέβαια, για ταύτιση των σύγχρονων πολιτικών συστημάτων με την οθωμανική διοίκηση. Οι ιστορικές συνθήκες, οι θεσμοί και οι κοινωνικές σχέσεις είναι διαφορετικές. Υπάρχει, όμως, ένα κοινό ερευνητικό πεδίο: η απόσταση ανάμεσα στην επίσημη θεσμική εξουσία και στην πραγματική δύναμη που ασκείται μέσα από προσωπικά δίκτυα, οικονομικά συμφέροντα και μηχανισμούς εξάρτησης.

Άλλαξαν οι θεσμοί ή και οι σχέσεις εξουσίας;

Ο κοτζαμπασισμός ως ιστορικός θεσμός ανήκει στο παρελθόν. Δεν μπορούμε να μιλάμε για μια αδιάκοπη συνέχεια από τους προεστούς της οθωμανικής περιόδου έως τους σημερινούς πολιτικούς και οικονομικούς παράγοντες. Μπορούμε, ωστόσο, να αναζητήσουμε ομοιότητες στον τρόπο με τον οποίο συγκεντρώνεται και διατηρείται η δύναμη: στην προσωπική διαμεσολάβηση, στον έλεγχο των πόρων, στην παροχή προστασίας και στη δημιουργία σχέσεων αμοιβαίας υποχρέωσης.

Ίσως, τελικά, το σημαντικότερο ερώτημα δεν είναι αν ο κοτζαμπασισμός εξακολουθεί να υπάρχει με την παλιά του μορφή. Είναι αν η κοινωνία έχει απαλλαγεί από τη λογική που τον συντηρούσε: την αντίληψη ότι η πρόσβαση στην εξουσία, στη δικαιοσύνη, στην ασφάλεια και στις ευκαιρίες δεν αποτελεί δικαίωμα όλων, αλλά εξαρτάται από την εύνοια κάποιου ισχυρότερου.

Γιατί οι τίτλοι μπορεί να αλλάζουν, οι θεσμοί να εκσυγχρονίζονται και οι εποχές να διαδέχονται η μία την άλλη. Το ζήτημα, όμως, παραμένει: η εξουσία υπηρετεί την κοινωνία μέσα από θεσμούς ή η κοινωνία εξακολουθεί να χρειάζεται ισχυρούς μεσάζοντες για να αποκτήσει πρόσβαση σε αυτήν;

 

Από γράφει το Αγαπώ την Πόλιν

Η Κίνηση πολιτιστικής Παρέμβασης «Αγαπώ την Πόλιν», δραστηριοποιείται από το 2005 με τα Τρίκαλα. Στα 10 χρόνια δράσης της έχει να επιδείξει αρκετές δράσεις και εκδηλώσεις οι οποίες αποτελούν σημαντικό παράγοντα συμβολής τόσο σε θέματα κοινωνίας και οικολογίας όσο και πολιτισμού.