Ο Καλός Στρατιώτης Σβέικ: όταν η «υπακοή» γίνεται όπλο εναντίον της εξουσίας

Υπάρχουν βιβλία που μιλούν για τον πόλεμο. Και υπάρχουν βιβλία που, γελώντας, αποκαλύπτουν το παράλογό του. Ο Καλός Στρατιώτης Σβέικ του Τσέχου Γιάροσλαβ Χάσεκ ανήκει στη δεύτερη κατηγορία.

Ο Σβέικ είναι ένας απλός, φαινομενικά αφελής άνθρωπος, που βρίσκεται μέσα στη μηχανή του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και δηλώνει πρόθυμος να υπακούσει. Μόνο που υπακούει τόσο κυριολεκτικά, τόσο σχολαστικά και τόσο επίμονα, ώστε οι ίδιες οι εντολές της εξουσίας αρχίζουν να εκθέτουν τον παραλογισμό εκείνων που τις δίνουν.

Όταν η υπακοή γυρίζει εναντίον εκείνου που διατάζει

Αυτό είναι το μεγάλο τέχνασμα του Χάσεκ. Ο Σβέικ δεν εμφανίζεται ως επαναστάτης. Δεν σηκώνει πανό, δεν εκφωνεί λόγους και δεν επιχειρεί να ανατρέψει το καθεστώς. Αντίθετα, δηλώνει διαρκώς έτοιμος να κάνει ακριβώς αυτό που του ζητούν.

Και ακριβώς εκεί αρχίζει η ανατροπή.

Η στρατιωτική γραφειοκρατία, οι ανώτεροι, οι κανονισμοί, οι διαταγές και η επίσημη γλώσσα του πολέμου συναντούν έναν άνθρωπο που τα παίρνει όλα κατά γράμμα. Η υπερβολική προθυμία του γίνεται ένας καθρέφτης: ο μηχανισμός της εξουσίας βλέπει μέσα του τη δική του γελοιότητα.

Δεν είναι τυχαίο ότι η κριτική έχει συνδέσει αυτή τη συμπεριφορά με τον όρο «Σβεϊκισμός» (Svejkism): την πρακτική της κυριολεκτικής, υπερβολικής υπακοής που υπονομεύει εκ των έσω μια παράλογη ή καταπιεστική γραφειοκρατία.

Ένας ήρωας που ίσως δεν είναι καθόλου τόσο αφελής

Εδώ βρίσκεται και ένα από τα πιο ενδιαφέροντα αινίγματα του έργου. Είναι ο Σβέικ πράγματι ανόητος ή προσποιείται ότι είναι;

Ο Χάσεκ δεν δίνει μια εύκολη απάντηση. Ο αναγνώστης παρακολουθεί έναν άνθρωπο που άλλοτε μοιάζει να μην αντιλαμβάνεται την κατάσταση και άλλοτε μοιάζει να καταλαβαίνει περισσότερα από όλους τους γύρω του. Η αμφισημία αυτή είναι που κάνει τον Σβέικ τόσο επικίνδυνο για κάθε σύστημα που απαιτεί απόλυτη σοβαρότητα και τυφλή υπακοή.

Η σάτιρα του Χάσεκ δεν στρέφεται μόνο εναντίον του στρατού. Χτυπά τη γραφειοκρατία, την τυπολατρία, τις μεγάλες λέξεις, τις επίσημες δικαιολογίες και την ιδέα ότι μια διαταγή αποκτά λογική μόνο και μόνο επειδή δόθηκε από έναν ανώτερο.

Ο πόλεμος ως θέατρο του παραλόγου

Το μυθιστόρημα γράφτηκε και εκδόθηκε στα χρόνια μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Κυκλοφόρησε σε τέσσερα μέρη την περίοδο 1921–1923 και έμεινε ανολοκλήρωτο, καθώς ο Χάσεκ πέθανε το 1923. Το αρχικό σχέδιο ήταν ακόμη μεγαλύτερο.

Η ιστορία ακολουθεί τον Σβέικ καθώς μπλέκεται στη στρατιωτική μηχανή της Αυστροουγγαρίας. Εκεί, το μεγαλόστομο λεξιλόγιο του πολέμου συναντά την καθημερινή ανοργανωσιά, τον φόβο, τη μικροπρέπεια και τις ατέλειες των ανθρώπων που υπηρετούν το σύστημα.

Κι έτσι ο πόλεμος παύει να εμφανίζεται ως μια μεγαλειώδης υπόθεση ιστορικών ηρώων και μετατρέπεται σε μια αλυσίδα από παράλογες εντολές, παρεξηγήσεις και διοικητικά αδιέξοδα.

Ο Σβέικ πριν από το μεγάλο μυθιστόρημα

Ο χαρακτήρας δεν γεννήθηκε μαζί με το μεγάλο μυθιστόρημα. Ο Σβέικ είχε εμφανιστεί ήδη το 1912 σε σειρά διηγημάτων του Χάσεκ, εικονογραφημένων τότε από τον Karel Stroff. Η πρώτη αυτή παρουσία έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, γιατί δείχνει ότι ο ήρωας υπήρχε στη σκέψη του συγγραφέα ήδη πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Το γεγονός αυτό κάνει τον Σβέικ ακόμη πιο ενδιαφέροντα: δεν είναι απλώς ένας λογοτεχνικός στρατιώτης που γεννήθηκε για να σατιρίσει έναν συγκεκριμένο πόλεμο. Είναι ένας χαρακτήρας που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να φωτίσει κάθε σύστημα όπου η γραφειοκρατία και η εξουσία έχουν πάψει να υπηρετούν τη λογική.

Γιατί ο Σβέικ παραμένει επίκαιρος

Ίσως επειδή ο Σβέικ δεν μας ζητά να διαλέξουμε ανάμεσα στον ήρωα και στον δειλό. Μας ζητά να κοιτάξουμε τι συμβαίνει όταν οι άνθρωποι παύουν να σκέφτονται και περιορίζονται στο να εκτελούν.

Ο Σβέικ δεν νικά τον πόλεμο. Δεν σταματά τα κανόνια και δεν αλλάζει την ιστορία με μια ηρωική πράξη. Κάνει κάτι πολύ μικρότερο και, γι’ αυτό, πολύ πιο ενοχλητικό για την εξουσία: αρνείται να προσποιηθεί ότι το παράλογο είναι λογικό.

Η «υπακοή» του λειτουργεί σαν σαρκασμός. Όσο περισσότερο θέλει το σύστημα να τον κάνει να συμπεριφερθεί «σωστά», τόσο περισσότερο εκείνος αποκαλύπτει πόσο παράλογο είναι το ίδιο το σύστημα.

Γι’ αυτό και Ο Καλός Στρατιώτης Σβέικ δεν είναι απλώς ένα αντιπολεμικό βιβλίο. Είναι ένα μάθημα για τη δύναμη του χιούμορ απέναντι στην εξουσία. Και ίσως μια υπενθύμιση ότι, μερικές φορές, η πιο αποτελεσματική αντίσταση δεν είναι να φωνάζεις «όχι», αλλά να αφήνεις εκείνον που διατάζει να αποκαλύψει μόνος του πόσο παράλογη είναι η διαταγή του.

Ο Σβέικ γελά. Και πίσω από το γέλιο του, ολόκληρη η μηχανή της εξουσίας μοιάζει ξαφνικά λίγο λιγότερο πανίσχυρη.

Πηγές

Encyclopedia.com – Jaroslav Hašek
Wikimedia Commons – εικονογράφηση Karel Stroff, 1912