ΤΟ ΣΚΙΑΧΤΡΟ

Ο φόβος ως εργαλείο εξουσίας και η στρατιωτικοποίηση των κοινωνιών

Υπάρχουν φόβοι που γεννιούνται από πραγματικούς κινδύνους και φόβοι που καλλιεργούνται, διογκώνονται ή ακόμη και κατασκευάζονται για να εξυπηρετήσουν συγκεκριμένες πολιτικές και οικονομικές σκοπιμότητες. Στη δεύτερη περίπτωση, ο φόβος παύει να είναι απλώς ένα ανθρώπινο συναίσθημα. Μετατρέπεται σε εργαλείο εξουσίας, σε μηχανισμό χειραγώγησης και, πολλές φορές, σε μέσο περιορισμού των ατομικών και συλλογικών ελευθεριών.

Το «Σκιάχτρο» είναι ακριβώς αυτή η κατασκευή. Ένας υποτιθέμενος ή υπερδιογκωμένος εχθρός, μια διαρκώς προβαλλόμενη απειλή που παρουσιάζεται ως επικείμενος κίνδυνος για την ασφάλεια, την ανεξαρτησία και την ίδια την ύπαρξη ενός κράτους ή ενός λαού. Δεν χρειάζεται πάντοτε να είναι ανύπαρκτος ο κίνδυνος. Αρκεί να διογκώνεται, να αναπαράγεται και να παρουσιάζεται ως τόσο μεγάλος, ώστε να δικαιολογεί σχεδόν κάθε πολιτική επιλογή. Έτσι δημιουργείται μια κοινωνία που αισθάνεται ότι βρίσκεται μονίμως υπό πολιορκία.

Η Ιστορία προσφέρει πολλά παραδείγματα όπου η επίκληση εξωτερικών εχθρών χρησιμοποιήθηκε για τη συσπείρωση πληθυσμών, τη νομιμοποίηση έκτακτων μέτρων και την ενίσχυση της κρατικής και στρατιωτικής εξουσίας. Η καλλιέργεια της απειλής μπορεί να μετατρέψει την αμφισβήτηση σε ύποπτη συμπεριφορά, την κριτική σε έλλειψη πατριωτισμού και τη διεκδίκηση κοινωνικών δικαιωμάτων σε μια δήθεν πολυτέλεια που πρέπει να αναβληθεί.

Μέσα σε αυτό το κλίμα, η στρατιωτικοποίηση παρουσιάζεται ως αυτονόητη αναγκαιότητα. Οι εξοπλισμοί αποκτούν προτεραιότητα, οι στρατιωτικοί προϋπολογισμοί διογκώνονται και τεράστιοι δημόσιοι πόροι κατευθύνονται στην αγορά όπλων και πολεμικών συστημάτων. Την ίδια στιγμή, η παιδεία, η δημόσια υγεία, η κοινωνική προστασία, οι υποδομές και τα έργα ειρηνικής ανάπτυξης καλούνται συχνά να λειτουργήσουν με περιορισμένα μέσα.

Ασφαλώς, κάθε κράτος έχει δικαίωμα και υποχρέωση να προστατεύει την ασφάλεια και την εδαφική του ακεραιότητα. Υπάρχουν πραγματικές απειλές, υπαρκτές συγκρούσεις και γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις που δεν μπορούν να αγνοηθούν. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η αναγκαία άμυνα μετατρέπεται σε ανεξέλεγκτη κούρσα εξοπλισμών και όταν ο φόβος χρησιμοποιείται για να εξασφαλίζει πολιτική συναίνεση, χωρίς ουσιαστικό δημόσιο διάλογο και δημοκρατικό έλεγχο.

Πίσω από αυτή τη διαδικασία αναπτύσσονται και ισχυρά οικονομικά συμφέροντα. Η πολεμική βιομηχανία, οι αγορές εξοπλισμών και τα δίκτυα οικονομικής και πολιτικής επιρροής συνθέτουν ένα πεδίο όπου η διατήρηση της αίσθησης της απειλής μπορεί να αποφέρει σημαντικά οφέλη. Και εδώ γεννιέται ένα κρίσιμο ερώτημα: Ποιοι κερδίζουν από τη διαρκή αναπαραγωγή του φόβου και ποιοι επωμίζονται το οικονομικό και κοινωνικό κόστος; Οι πολίτες, βέβαια, είναι εκείνοι που πληρώνουν τον λογαριασμό, συχνά με πόρους που θα μπορούσαν να κατευθυνθούν σε ανάγκες ζωτικής σημασίας για την κοινωνία.

Το πιο ανησυχητικό, ωστόσο, δεν είναι μόνο το οικονομικό κόστος. Είναι οι συνέπειες στη δημοκρατική λειτουργία των κοινωνιών. Όταν ο πολίτης εκπαιδεύεται να φοβάται, γίνεται ευκολότερα δεκτικός στον περιορισμό δικαιωμάτων και ελευθεριών στο όνομα της ασφάλειας. Η ελευθερία της έκφρασης, η πολιτική διαφωνία, η ιδιωτικότητα και ο κοινωνικός έλεγχος της εξουσίας κινδυνεύουν να αντιμετωπιστούν ως δευτερεύοντα ζητήματα μπροστά σε έναν διαρκώς προβαλλόμενο κίνδυνο.

Έτσι, το σκιάχτρο αποκτά την πραγματική του χρησιμότητα. Δεν χρειάζεται πάντοτε να υπάρχει ένας εχθρός προ των πυλών. Αρκεί να έχει εμπεδωθεί η πεποίθηση ότι βρίσκεται εκεί. Μια κοινωνία που ζει σε μόνιμη κατάσταση φόβου δυσκολεύεται να αμφισβητήσει τις προτεραιότητες εκείνων που αποφασίζουν για λογαριασμό της. Και μια εξουσία που επικαλείται διαρκώς την έκτακτη ανάγκη μπορεί να συνηθίσει να κυβερνά σαν να μην υπάρχει ποτέ κανονικότητα.

Και ίσως εδώ βρίσκεται το ουσιαστικότερο ερώτημα: Πόση ασφάλεια μπορεί να έχει μια κοινωνία όταν, προκειμένου να προστατευθεί από έναν εξωτερικό κίνδυνο, κινδυνεύει να χάσει στο εσωτερικό της τις ίδιες τις ελευθερίες που υποτίθεται ότι υπερασπίζεται;

Γιατί η ειρήνη δεν είναι αδυναμία, ούτε η ελευθερία εμπόδιο στην ασφάλεια. Και ένα δημοκρατικό κράτος δεν κρίνεται μόνο από την ικανότητά του να αμύνεται, αλλά και από την ικανότητά του να προστατεύει τους πολίτες του χωρίς να τους μετατρέπει σε ομήρους του φόβου.

Το σκιάχτρο μπορεί να μην έχει πραγματική υπόσταση. Οι συνέπειες, όμως, της παρουσίας του μπορεί να είναι απολύτως πραγματικές.